Wouter

Wat is herstel van een psychose

Mijn verhaal is persoonlijk, vanwaar uit ik wat uitstapjes ga maken naar het begrip herstel.

Lang geleden, tijdens mijn studententijd, om precies te zijn in de zomer van 1987 ben ik drie maanden opgenomen geweest in een psychiatrische inrichting vanwege een acute psychose. Mijn geestestoestand had iets te maken met de complexiteit van intermenselijke relaties, maar ook met cannabis, misschien ook wel met wat ze in het hulpverlenersjargon een ‘kwetsbaarheid’ noemen of met aanleg. Daarnaast kwam ik in mijn psychose terecht omdat ik dat zelf graag wilde. Ik wilde het naadje van de kous weten, de onderste steen van mijzelf boven krijgen en tsja, wie het onderste uit de kan wil, zeker wanneer deze kan ‘het leven’ heet, die krijgt een deksel op de neus. Ik zeg dit gekscherend, maar in de fenomenologische psychiatrie wordt de psychose ook wel omschreven als iets dat komt door een teveel nadenken over zaken die niet nuttig zijn voor het alledaagse leven. Louis Sass (1982) noemt dit wel ‘hyperreflectie’.

Mijn geschiedenis in de psychiatrie

In de jaren tachtig bestond er nog geen Herstel. Patienten hadden ook nog niet zoveel te vertellen. De anti-psychiatriebeweging was al een poosje voorbij, en het was het begin van de opkomst van de bio-psychiatrie, die echter nog lang niet zo hard zijn boodschap overal rondtetterde als tegenwoordig. Achteraf gezien was het een heel rustige tijd. Ik zat daar drie maanden gek te wezen in Den Dolder en mocht daarna zonder verdere poespas weer naar huis. Niemand die me ging aanpraten dat ik jarenlang medicatie zou moeten nemen. Er werd niet over chronische ziektes gesproken, niet over schizofrenie, en al helemaal niet over bi-polaire stoornissen. Anderzijds toonde men ook geen enkele interesse in de inhoud en betekenis van mijn psychose, maar slechts in de symptomen en in de beste manier om deze te onderdrukken. 3

Op die psychose van 1987 heb ik altijd met verwondering en interesse teruggekeken. De nasleep na de psychose was vervelend maar de psychose zelf bleef me fascineren. Ik herstelde heel snel, zonder verdere nazorg, restverschijnselen, herstelteams, laat staan medicatie. Het had me eigenlijk wel goed gedaan, en het werd later een bron van inspiratie. Na 1987 heb ik jarenlang ook niets meer met psychiatrie te maken gehad. Ik studeerde taalwetenschappen en promoveerde in de letteren in Leiden en werkte lange tijd aan de universiteit.

Een psychose kan ook positief zijn

De manier waarop ik op deze periode van waanzin terugkeek, verschilde veel van de manier waarop er in het algemeen over psychoses werd gesproken. Ik besloot het allemaal op te schrijven in 2004, wat leidde tot mijn eerste succesvolle boek hierover, Pure Waanzin. Ik pleit daarin voor meer aandacht voor de subjectieve ervaring van de psychose. Wat maak je precies mee als je psychotisch bent? Hoe begint het, in wat voor werelden kom je in terecht? Mensen die het zelf niet hebben meegemaakt, hebben meestal geen flauw idee. Ook psychiaters snappen er vaak niets van. Je staat totaal anders in de wereld. Je denkt anders, je kijkt anders, je bent een ander mens. En dat alles niet perse op een negatieve manier. Een psychose is niet enkel angst en ellende, maar evengoed extase, verrukking en openbaring. Daar gaat pure waanzin over, en daar houd ik me nog steeds veel mee bezig in mijn werk. Tot mijn verrassing ontdekte ik later dat hierover in een marginale stroming in de psychiatrie ook veel over is geschreven, de zogenaamde fenomenologische psychiatrie. De meeste psychiaters kennen dit echter helemaal niet.

Op het eerste gezicht komt mijn visie op de psychose en op de psychiatrie overeen met het idee van herstel. Je wordt in de psychiatrie vaak als een nummer wordt behandeld,  er wordt niet naar je wordt geluisterd, de dingen waar je mee zit zijn van te subtiele aard om zomaar met een algemene diagnose en een pil af te doen. Ik ben voorstander van het persoonlijk verhaal en kritisch ten opzichte van medicatie en tegenstander van stigmatisering en negatieve diagnostische termen zoals schizofrenie.

Herstel? Zorg liever voor een goed verhaal.

Het verhaal dat je achteraf over je psychose hebt, kan volgens mij ook beter niet een vaststaand afgerond geheel worden. Je moet het blijven herkauwen, herinterpreteren, net zoals al je herinneringen en verhalen over vroeger, veranderen in de loop der tijd. Zo kan je vlak na de psychose menen dat je gewoon ziek was, maar later word je voor jezelf doorzichtiger en een geintegreerder persoon wanneer je begrijpt hoe je psychose inhoudelijk te maken had met je geest, en met de relaties met andere mensen. Op weer een ander moment kan het goed zijn om je psychose op een religieuze of spirituele manier te bekijken, of filosofisch, of juist als maatschappelijk fenomeen.

In de psychiatrie worden verhalen over de psychose liever in een vaste verhaalvorm worden gegoten van trauma, bekentenis, coming out, stigma, verwerping en herwonnen trots, waarbij de details van de waanzin uit zicht verdwijnen. In plaats van te luisteren naar de dokter met zijn grofmazige categorieen of de verkooppraat van de farmaceutische industrie, kan je voor je eigen herstelverhaal beter te rade gaan bij filosofie, literatuur en gesprekken met wijze mensen. Een enkele dichtbundel van Gerrit Achterberg of van Gerrit Kouwenaar zegt meer over je eigen waanzin dan vijf DSM-en bij elkaar. Zie ook bijvoorbeeld de vertaalde gedichten van bekende schrijvers op mijn website

Eerst lijkt het bevrijdend te zijn om al je rare gedrag als ziekte te bestempelen, waarvan je een slachtoffer bent, dat moet herstellen. Overigens niet dat het zoveel beter is om zondig te worden genoemd, of bezeten door de duivel, maar in een spiritueel of religieus kader word je in ieder geval wel als volwaardig mens beschouwd, met keuzemogelijkheden en met serieuze vragen van belang.

Om de waardigheid van de psychoticus te herstellen, moeten we zijn strijd tussen goed en kwaad serieus nemen. Eigenlijk zouden behandelaars weer datgene moeten doen wat ze sinds de opkomst van de medische stand hebben nagelaten, het genezen van de ziel.

Door grondiger, bezonnener, en zelfkritischer naar je eigen psychose te kijken, kan je herstelverhaal en je herstel in kracht en betekenis voor jezelf en voor anderen toenemen.

Culturele omslag en vernieuwing in de psychiatrie

Ik zou meer aandacht willen voor de bijzondere psychotische ervaringen zelf, en deze uit de context van leed en ziekte en psychiatrie halen, en binnen de algemene cultuur brengen. We zouden meer tolerant moeten zijn voor dergelijke ervaringen, en deze moeten proberen te begrijpen, te begeleiden en te kanaliseren, en niet als ziekelijk en ongewenst enkel met medicinaal of therapeutisch geweld onderdrukken.

Een heel praktische aanbeveling zou zijn om mensen met psychoses niet in ziekenhuizen te stoppen, maar in bijzondere cultuurgemeenschappen, zoals bijvoorbeeld soteriahuizen. De mensen die daar werken zouden ook beter een soort geestelijk verzorgers kunnen zijn, wijze mensen die de breedte en variatie aan menselijke ervaringen goed begrijpen, en goed kunnen begeleiden.

Dit verhaal is een bewerking van de lezing die ik gaf op 23 januari 2013 aan de Hogeschool in Leiden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *